Gerichte aanval op kanker

Over de werking van kanker en de ontwikkeling van nieuwe medicijnen tegen kanker

Donderdag 13 en vrijdag 14 november 2008 was Prostaat.nl te gast bij sanofi-aventis in Parijs. Sanofi-aventis is het op één na grootste farmaceutische bedrijf ter wereld op het gebied van de oncologie (kankerbehandeling). Prostaat.nl werd uitgebreid bijgepraat over de nieuwste inzichten in de behandeling van kanker en de daaraan aangepaste ontwikkeling van nieuwe kankermedicijnen.

Inleiding

Sanofi-aventis is in de jaren '60 van de vorige eeuw ontstaan, door het samenbrengen van verschillende farmaceutische bedrijven. Sinds die tijd brengt sanofi-aventis regelmatig geneesmiddelen op de markt. Op het gebied van de chemotherapie is sanofi-aventis sinds die tijd de grootste geworden en op het hele oncologiegebied het 2e bedrijf in de wereld met geneesmiddelen als docetaxel* (o.a. tegen prostaatkanker en borstkanker), oxaliplatine* (dikke darmkanker en endeldarmkanker) en busereline* (prostaatkanker).

Het onderzoekscentrum van sanofi-aventis in Vitry, Parijs

Sanofi-aventis heeft een jaaromzet van ruim 28 miljard euro en van al dat geld wordt ieder jaar 4,5 miljard euro (dat wil zeggen ruim 16%) besteed aan de ontwikkeling van nieuwe medicijnen. Er wordt in Nederland vaak geklaagd over de kosten van medicijnen, maar als je je bedenkt dat van de circa 5.000 stoffen die sanofi-aventis onderzoekt, er uiteindelijk gemiddeld maar 1 geneesmiddel van op de markt zal komen, dan begrijp je waarom medicijnen niet goedkoop zijn. Gemiddeld wordt er 1 miljard euro aan de ontwikkeling van een nieuw medicijn gespendeerd.

Het ontstaan van kanker

Topwetenschapper Christophe Lengauer geeft een presentatie over de werking van lichaamscellen en het ontstaan van kanker. Een belangrijk onderdeel van de cel is de celkern (nucleus). In deze celkern ligt het genetisch materiaal van de mens opgeslagen. Iedere cel bevat het complete pakket genen van de mens. De genen zijn opgebouwd uit DNA. Iedere cel haalt voor zichzelf uit het DNA de voor hem benodigde informatie. In combinatie met seintjes die door het lichaam worden afgegeven, gaan cellen zich splitsen. Bij deze splitsing kan er wat misgaan.

Als er wat misgaat bij de splitsing van de cel en er een abnormale cel ontstaat, zijn er 3 mogelijkheden: de cel zal doodgaan, opgeruimd worden door het immuunsysteem van het lichaam of zich aanpassen aan de omgeving. Cellen die niet doodgaan of opgeruimd worden, passen zich dus aan de omgeving aan. Deze cellen gaan zich weer delen en daarbij kunnen nieuwe genetische foutjes ontstaan. Na een lange tijd en meerdere veranderingen in het genetische materiaal, kan er een kwaadaardige cel ontstaan: een kankercel.

Doordat het meestal zo lang duurt voordat een cel kwaadaardig wordt, zien we kanker vaak pas op latere leeftijd ontstaan. De meeste cellen zijn halverwege het kwaadaardige stadium al opgeruimd.

Maar als een cel eenmaal kwaadaardig is, heeft de cel verschillende kenmerken waardoor er een tumor ontstaat en het immuunsysteem de kanker niet kan bestrijden. De ontwikkeling van kankermedicijnen is bij sanofi-aventis gericht op deze specifieke kenmerken, om kankercellen op die manier uit te schakelen.

Gerichte aanpak van kanker bij het ontwikkelen van medicijnen

De 7 kenmerken van kanker Kankercellen zorgen zelf voor een groeisignaal (dat hoeft dus niet van buitenaf te komen) Kankercellen worden ongevoelig voor signalen om te stoppen met groeien Kankercellen omzeilen het interne signaal waardoor ze niet meer vanzelf dood gaan Er zit bij kankercellen geen rem meer op het splitsen Kankercellen stimuleren de groei van bloedvaten die de tumor van bloed voorzien Kankercellen "verstoppen" zich voor het immuunsysteem Kankercellen kunnen zich uitzaaien en ergens anders een tweede tumor beginnen

Kankercellen hebben 7 specifieke manieren om te overleven en uit te groeien tot een tumor. Zo hebben kankercellen geen signaal van buiten nodig om zich te gaan splitsen. Daar zorgen ze zelf voor. Ook worden ze ongevoelig voor signalen om te stoppen met splitsen. Daardoor zit er geen enkele rem meer op de celdeling. Ook het interne signaal om dood te gaan als er een foutje in de cel zit, wordt omzeild en ze maken zichzelf onzichtbaar voor het immuunsysteem.

Een ander belangrijk kenmerk dat kankercellen die uitgroeien tot een tumor, de mogelijkheid hebben om bloedvaatjes aan te trekken. Ze stimuleren de groei daarvan, zodat de tumor genoeg bloed krijgt om te overleven en verder te groeien.

Het laatste kenmerk is de mogelijkheid tot uitzaaien. Kankercellen kunnen door de vaatwand heen groeien en in de bloedbaan terechtkomen. Vervolgens gaan ze zich ergens anders in het lichaam vastzetten en daar een tweede tumor beginnen.

De wetenschappers van sanofi-aventis zoeken naar nieuwe medicijnen om gericht deze kenmerken aan te pakken. Zo wordt er bijvoorbeeld gewerkt aan aflibercept. Een medicijn dat kenmerk 5 (zie kader) moet tegengaan, de vorming van bloedvaatjes in en door tumoren.

Hoe moeilijk het vinden van een doorbraak is, blijkt wel uit de statistieken: van de 5000 tot 500.000 mogelijkheden die onderzocht worden, bereiken er ongeveer 30 de pre-klinische fase. Dat is de fase waarin een stof in theorie een geneesmiddel is maar nog getest moet worden in de praktijk. In de klinische fase wordt bij mensen onderzocht of de stof ook daadwerkelijk doet wat het moet doen. Van deze 30 stoffen gaan er 10 daadwerkelijk getest worden en uiteindelijk blijft er dan één geneesmiddel over dat ook daadwerkelijk op de markt komt.

Wat kunnen we in de toekomst verwachten van sanofi-aventis

Sanofi-aventis werkt momenteel aan verschillende veelbelovende nieuwe medicijnen. Deze medicijnen zitten nog in de onderzoeksfase, maar de resultaten zijn tot nu toe positief. Zo zit er een opvolger van docetaxel* in de pijplijn voor de behandeling van prostaatkanker en longkanker: larotaxel. Ook is er een veelbelovend nieuw medicijn, cryptisch genaamd XRP6258, dat al vergevorderd is in het klinische onderzoek en bedoeld is om hormoonongevoelige prostaatkanker te behandelen.

Andere gebieden waarop sanofi-aventis nieuwe geneesmiddelen in de pijplijn heeft zijn hart- en vaatziekten, verschillende andere oncologische gebieden en ziekten van het centrale zenuwstelsel zoals Parkinson en Alzheimer.

Conclusie

Wij zijn onder de indruk geraakt van de inspanningen van sanofi-aventis en de professionaliteit van de wetenschappers die het onderzoek doen. Er werd volledige openheid van zaken gegeven over de stand van zaken in het onderzoek van sanofi-aventis. Wij werden uitgebreid te woord gestaan, konden kritische vragen stellen en mochten overal naar binnen. Zo liet researcher Laurent Vandebussche, hoofd van de afdeling R&D in Parijs, ons binnen in het hart van het onderzoekscentrum in Vitry. We konden zelfs kankercellen zien door de microscoop en bewegende beelden van kankercellen.

Het doel van wetenschappers als Vandebussche en Lengauer is om één keer in hun leven een grote ontdekking te doen en een medicijn op de markt te brengen dat miljoenen mensen kan genezen of in elk geval een stuk gezonder kan maken. De weg van de wetenschapper is echter vooral bezaaid met producten die het net niet zijn, bijvoorbeeld door onwenselijke bijwerkingen in andere organen. "Daar moet je mee leren leven als wetenschapper," aldus zowel Vandebussche als Lengauer.

De strijd tegen kanker zal nog lang duren, maar in Parijs wordt er hard gewerkt om die strijd in het voordeel van de mensheid te gaan beslechten.

---

* docetaxel is in de handel onder de merknaam Taxotere®
* oxaliplatine is in de handel onder de merknaam Eloxatin®
* busereline is in de handel onder de merknaam Suprefact®

Rotterdam, november 2008

Klik hier voor de printversie van dit artikel