Wanneer prostaatkanker is vastgesteld is het van groot belang het stadium van de ziekte nauwkeurig vast te stellen. Met name voor de behandeling maakt het uit om precies te weten of de ziekte beperkt is tot de prostaat of dat het door het prostaatkapsel is gegroeid of eventueel is uitgezaaid. Het onderzoek dat daarvoor nodig is wordt elders op deze site belicht.

Hoe vindt de behandeling plaats?

Wanneer eenmaal met behulp van echo-onderzoek via de anus is vastgesteld dat het om een kanker gaat die tot de prostaat is beperkt, wordt de uitbreiding zo goed mogelijk in kaart gebracht en het prostaatvolume gemeten. Een prostaatvolume van maximaal 50 ml. komt voor behandeling in aanmerking. Wanneer het volume van de prostaat groter is, kunnen de naalden niet goed worden geplaatst en is er ook een grotere kans op complicaties. Bij een prostaatvolume boven 50 ml. kan met hormoonbehandeling worden gestart om het volume te verkleinen; een dergelijke behandeling duurt 3 tot 6 maanden waarna met echografie opnieuw het prostaatvolume wordt gemeten.

Prostaat brachytherapie kan op verschillende manieren plaatsvinden, afhankelijk van het ziekenhuis en van de individuele patiënt:

Brachytherapie door middel van het handmatig inbrengen (via naalden) van radio-actieve zaadjes (seeds) in de prostaat. Deze zaadjes blijven permanent in de prostaat aanwezig.
Brachytherapie door middel van het computergestuurd inbrengen (via naalden) van radio-actieve zaadjes (seeds) in de prostaat. Deze zaadjes blijven permanent in de prostaat aanwezig.
Brachytherapie door middel van een HDR of PDR behandeling, waarbij (via naalden) een hoge (HDR) of middelhoge (PDR) radio-actieve bron in de prostaat gebracht. Deze bron blijft 2 tot 4 dagen aanwezig en wordt in een aantal doses aan de patiënt geleverd. Na de behandeling wordt de bron weer uit de prostaat verwijderd. Deze behandeling wordt soms in combinatie met externe bestraling gegeven.

De behandelingen vinden plaats onder verdoving, meestal via een zgn. 'ruggenprik'. Hierbij zijn de onderbuik en de benen verdoofd en deze verdoving duurt ongeveer 2 tot 3 uur. U ligt met gespreide benen in beensteunen, er wordt een blaascatheter ingebracht en de balzak wordt met een pleister naar boven vastgeplakt zodat het operatieveld goed zichtbaar is. Na desinfectie van de huid tussen de balzak en de anus wordt de echografie buis in de anus gebracht en kan de prostaat op een monitor zichtbaar gemaakt worden. De ballon die rond de ingebrachte catheter zit om uitvallen ervan te voorkomen, is eveneens goed te zien en markeert als het ware het gebied van de blaasuitgang, daar waar de prostaat begint. Vervolgens worden holle naalden op geleide van de echografie via de huid in de prostaat gebracht. Het prostaatvolume bepaalt het aantal naalden. Dit kan variëren van 15 tot 30 naalden.
In geval van een zaadjes-behandeling worden de radioactieve bronnetjes via deze holle naalden naar binnen geschoven en worden de naalden een voor een verwijderd. De bronnetjes, ook wel Jodiumzaadjes genoemd, zitten aan elkaar verbonden door een draadje dat na enkele maanden in de prostaat is opgelost. Afhankelijk van de prostaatgrootte en de vorm van de prostaat worden per naald 2 tot 6 bronnetjes ingebracht. Tussen de 40 en 120 zaadjes worden op deze manier in de prostaat gebracht. Dit gehele proces kan ook computergestuurd gebeuren. Een zogenaamde 'seed-loader' draagt dan zorg voor het automatisch in prostaat brengen van de zaadjes op exact vooraf bepaalde plaatsen in de prostaat.
Direct na de behandeling wordt een röntgenfoto gemaakt van de onderbuik om te controleren of alle bronnetjes aanwezig zijn. De behandelingen met de permanente zaadjes duren ongeveer anderhalf uur.
Na de behandeling, die onder bescherming van antibiotica (ter voorkoming van infectie) plaatsvindt, verblijft U nog circa 24 uur in een speciale kamer die ingericht is voor inwendige bestraling. De ochtend na de ingreep wordt de blaascatheter verwijderd en wanneer u kunt plassen kunt u naar huis gaan. Ook dan wordt er weer een röntgenfoto gemaakt om het aantal bronnetjes te tellen en de positie ervan in de prostaat te bepalen.

Tussen scrotum en anus worden holle naalden ingebracht om Jodium-125 bronnen in de prostaat te brengen

De in de prostaat ingebrachte Jodium-125 bronnen zijn als verticale witte streepjes te zien op een röntgenfoto

Jodiumzaadje vergeleken met een eurocent

De HDR of PDR behandeling gebeurt op ongeveer dezelfde manier als hierboven beschreven, alleen zit er aan de radio-actieve bron een dunne metalen kabel. Hieraan wordt de bron na een bepaalde tijd weer uit de prostaat getrokken en opgeslagen in de zogenaamde afterloader (zie plaatje rechts). Zo wordt de tumor in de prostaat gedurende enkele dagen nauwkeurig bestraald.

Na de operatie

Aanbevolen wordt de eerste dagen na de operatie geen zwaar werk te verrichten om zodoende een hoge druk op de prostaat te vermijden. Ook moet persen op de ontlasting zoveel mogelijk vermeden worden. Deze adviezen zijn bedoeld om een bloeding uit de prostaat te voorkomen. Gelukkig vindt een bloeding vrijwel nooit plaats. Na circa 2 weken kunt u weer gaan fietsen.

Bijwerkingen

De eerste weken na de behandeling kan er een bloeduitstorting zijn onder de huid waar de naalden zijn ingebracht. Dit verdwijnt vanzelf. De plas kan de eerste weken ook bloedbijmenging hebben; ook dit verdwijnt vanzelf waarbij het zaak is om voldoende te drinken zodat bloederige urine voortdurend wordt uitgeplast. Wat vaker voorkomt is een branderige plas en vooral de eerste weken na behandeling, vaker moeten plassen. Vooral bij grotere prostaten en mensen die tevoren al moeilijker hun urine kwijt konden, kunnen deze klachten verergeren. Incidenteel is het nodig om de urineafvloed uit de blaas tijdelijk te helpen door een catheter te plaatsen. Bij voorkeur een catheter via de buikwand van de onderbuik. Soms ontstaan ook klachten van diarree en is er ook wat slijm bij de ontlasting. Dit verdwijnt binnen enkele weken.

Urine-incontinentie komt na behandeling eigenlijk niet voor. Wel kan de potentie veranderen; uit eigen onderzoek is gebleken dat bij circa 30% van de behandelde mannen een verandering optreedt in duur van de erectie, het orgasme en zelfs impotentie. Ernstige klachten zoals een stralingszweer in de endeldarm komen maar zeer zelden voor. Het risico op (im)potentie-klachten is wel veel kleiner dan bij een radicale verwijdering van de prostaat.

Voorzorgen na de behandeling

Het doel van brachytherapie is om een hoge stralingsdosis in een beperkt doelvolume te realiseren die geruime tijd zijn werking heeft. Bij gebruik van de Jodium 125 zaadjes is de stralingsdosis in 2 maanden gehalveerd. De bronnen blijven de rest van het leven in de prostaat. Hoewel de hoeveelheid straling buiten het lichaam minimaal is, wordt geadviseerd in deze periode direct lichamelijk contact met kleine kinderen en zwangeren te voorkomen. Seksueel contact kan gewoon plaatsvinden. Wel wordt geadviseerd de eerste maand een condoom te gebruiken, aangezien er bij een orgasme een zaadje verloren kan gaan. Ook kan in deze periode met het plassen een zaadje verloren gaan zodat u gevraagd wordt door een zeefje te plassen en een eventueel uitgeplast zaadje in het aan u meegegeven loden kokertje te doen. In geval van een HDR of PDR behandeling zijn deze neveneffecten niet aan de orde (de radio-actieve bron blijft dan niet achter in de prostaat).

Controles na behandeling

Controles vinden plaats door de radiotherapeut en de verwijzend uroloog. De eerste controle vindt altijd door de radiotherapeut plaats. Hierbij wordt gevraagd naar eventuele plas- of darmklachten en er wordt opnieuw een röntgenfoto van de onderbuik gemaakt. De volgende controle is 3 maanden na de behandeling. Wanneer er geen klachten zijn wordt alleen het PSA van het bloed bepaald. Deze controle kan uitgebreid worden met echografie, wanneer dat nodig is. Opgemerkt moet worden dat de beelden bij echografie na brachytherapie met permanente zaadjes, moeilijk te interpreteren zijn aangezien de bronnetjes allerlei slagschaduwen geven op het beeld. Dit komt door de titanium omhulling van de bronnetjes. De HDR/PDR behandeling heeft dit neveneffect niet.

De techniek van brachytherapie van de prostaat is in Nederland in 1982 door de samenstellers van deze informatie (Prof dr J.J. Battermann, radiotherapeut en Prof dr T.A.Boon, uroloog) ingevoerd. Aanvankelijk vond behandeling plaats via een buikoperatie. De eerste resultaten vielen tegen en nadat echografie goed ontwikkeld was en in de kliniek geïntroduceerd, konden de Jodiumbronnetjes veel nauwkeuriger geplaatst worden en nam het aantal bronnen per patiënt aanzienlijk toe. De verwachting is, gebaseerd op de resultaten die nu bekend zijn, dat deze vorm van behandeling ook op langere termijn goede resultaten zal geven die te vergelijken is met die na een radicale prostatectomie. Het voordeel is een veel kortere ziekenhuisopname met aanzienlijk minder bijwerkingen.

» Lees verder over de verschillen tussen de behandelmethoden.
» Lees de veelgestelde vragen over de zaadjes (seeds) methode.
» Lees de veelgestelde vragen over de HDR/PDR methode.